İzmir'in eski sinemaları: perdeyi kim hatırlıyor?

Bir şehrin sinemalarını hatırlamak, aslında onun gece hayatını hatırlamak demektir. Eskiden film seyretmek, bir yerde buluşmak, bir semtin ortak bir olaya birlikte gülmesi anlamına gelirdi. Bugün bu salonların birçoğu yok ya da başka işlevlerle dönüşmüş durumda. İzmir'in eski sinemaları üzerine bu yazı, o salonların bıraktığı boşluğa bakıyor.

Bu bir envanter yazısı değil. Hangi salonun hangi yılda açıldığını ya da kapandığını sıralamayacağım. Çünkü bu bilgileri doğrulamadan vermek, bir hafızayı yanlış aktarmak olur. Bunun yerine sinemanın şehir içindeki rolünü ve bu rolün nasıl değiştiğini düşünmek istiyorum.

Salon bir buluşma yeriydi

Eski sinemalar, bugünkü multipleks salonlardan çok farklı çalışırdı. Gişe önünde beklemek, afişlere bakmak, arkadaşla bir ön konuşma yapmak, seansın ardından sokakta uzun uzun yürümek olağandı. Film, o buluşmanın bahanesiydi.

Bu nedenle sinema, bir semtin kendi kimliğini taşıyan bir mekândı. Mahallenin çocukları oraya bir hafta sonu gidip dönerdi. Gençler randevu için bulurdu. Aileler matine seansını bir öğleden sonra eğlencesi olarak seçerdi. Salonun önündeki kaldırım, bir tür sosyal sahneydi.

Afişler ve kayıp dil

Eski sinemaların en çok özlenen unsurlarından biri, elle boyanmış ya da büyük baskılı afişlerdi. Bir film afişi, izleyiciye bir hikâye anlatırdı. Renkleri, figürleri ve yazı tipiyle bir dönemin estetiğini taşırdı.

Bu afişler bugün koleksiyon konusu olabiliyor, ama sokakta eskisi gibi görünmüyor. Dijital reklamlar daha hızlı değişiyor, ama bir kaldırıma asılmış bir afişin verdiği yavaş hissi taşımıyor. Eski sinema tabelaları da benzer bir yerde duruyor: Bir zamanlar gece yanan bir işaret, bugün bir hatıra.

Neden kapandılar?

Sinemaların kapanması tek bir nedene bağlanamaz. Ev içi eğlence araçlarının yaygınlaşması, alışveriş merkezlerinin yeni bir eğlence düzeni kurması, işletme maliyetlerinin artması ve izleyici alışkanlıklarının değişmesi bu sürecin parçaları. Her semtte bu süreç farklı yaşandı.

Burada önemli bir not düşmek gerekir: Bir salonun kapanması, o semtin ya da şehrin bir değer kaybettiği anlamına gelmek zorunda değil. Bazen bir mekân, yeni bir işlevle daha yaşayan bir hâle gelir. Ama eski salonun bıraktığı ortak buluşma alanı kaybı, çoğu zaman ayrıca hissedilir.

Bugün ne kaldı?

Eski sinema binalarının bir kısmı başka işlevlerle yeniden kullanılıyor. Bazıları mağaza, bazıları atölye ya da ofis olarak değerlendiriliyor. Bina cephesinin bir bölümü korunmuş olabilir, ama içi tamamen değişmiş olabilir. Bu tür yapılara bakarken, cephedeki izlere dikkat etmek ilginç olur.

Şehirde gezerken şunlara bakabilirsin:

• Cephede eski bir tabela izi ya da kapatılmış bir giriş var mı?
• Binanın üst katları ile zemini arasındaki kullanım farkı nasıl?
• Çevredeki yaşlı esnaf eski sinemayı hatırlıyor mu? Bu tür sohbetler çoğu zaman en iyi bilgiyi verir.

Bellekte kalan seanslar

Bir sinema salonu kapandığında, içindeki filmler de bir anlamda kaybolur. Ama izleyicinin hatırladıkları yaşamaya devam eder. Karanlık salondaki ilk sahne, koltukların sesi, perdedeki renk, sinemadan çıkınca sokağın değişmiş görünmesi. Bu anılar, şehrin gizli arşivi gibidir.

Eski sinemaların hafızası, bir gün belki yazılı bir kayda dönüşür. Şimdilik, onu en çok taşıyanlar, o salonlarda birlikte gülmüş ve birlikte susmuş insanlar.

Hatırlamanın kaynakları

Bir sinemanın hafızasını yazılı kaynaklardan toplamak zordur. Gazete ilanları, afiş arşivleri ve yerel kayıtlar bazen dağınık ve eksik olur. Bu yüzden sözlü tarih, yani yaşlı izleyicilerin anlattıkları, en değerli kaynaklardan biri hâline gelir.

Bir sohbette bir sinemanın nasıl hatırlandığına dikkat edersen, her anlatının kendi odağı olduğunu görürsün. Biri perdeyi, biri koltukları, biri de salonun önündeki kalabalığı anlatır. Bu farklı hatıralar bir araya geldiğinde, salonun çok katmanlı bir resmi ortaya çıkar.

Yazılı ve sözlü kaynakları birlikte okumak, bir sinemanın yalnızca bir bina olmadığını gösterir. O, bir zamanın gündelik sosyal ilişkilerinin toplandığı bir yerdi.

Sinema ve yaz gecesi

Yaz aylarında sinemanın ayrı bir yeri vardı. Açık havada ya da yazın serinlik veren salonlarda film izlemek, gündüz sıcağından kaçmanın bir yoluydu. Gece başlayan seans, sokaktaki hareketliliği de uzatırdı. İnsanlar seansa yetişmek için acele eder, çıkışta ise yavaş yavaş dağılırdı.

Bu gece ritmi, şehrin yaz hayatıyla iç içeydi. Salonun önündeki kalabalık, dondurmacının önündeki kuyruk, sahil kenarında yürüyen çiftler... Hepsi aynı akşamın parçaları gibiydi. Bugün bu tür geceler başka mekânlara dağılmış olabilir, ama yaz akşamının bir buluşma ihtiyacı hâlâ duruyor.

Kısa not

İzmir'in eski sinemaları, şehrin sosyal hayatına dair güçlü bir pencere. Hangi salonun hangi tarihte açıldığını bilmek önemli, ama asıl önemli olan o mekânın bir semtte nasıl bir buluşma yeri olduğunu anlamak. Bir dahaki yürüyüşünde, kapanmış bir salonun cephesine biraz daha uzun bak. Belki orada, senin hiç görmediğin bir seansın izi vardır.